مسئله جدائی دین ازحکومت

یا مسئله « رابطه بینش انسان با حکومتست »

اولویت « جان یا زندگی » بر « ایمان »

این مهم نیست که دین حقیقی کدامست.

این مهمست که چکونه ما با هم زندگی کنیم !

میشل دلو هوپیتال در 1562 میلادی

ما برای حل مسئله « جدائی حکومت از دین »، نیاز به بسیج ساختن فرهنگ اصیل ایران داریم. بدون بیدار و زنده سازی و بسیج سازی فرهنک اصیل ایران، حل این مسئله در ایران، محال است. فرهنگ اصیل ایران، به هیچ روی، اینهمانی با «الهیات زرتشتی »،و تعریف «دین» در الهیات زرتشتی، ندارد، که در زمان ساسانیان، به انحصار دین، و نفی آزادی اندیشه و دین در ایران  کشید، و حکومت ساسانی، مرّوج دین زرتشتی شمرده شد، و طبعا پیشینه آزادی دینی را درایران،که هخامنشیان و اشکانیان بر پایه فرهنگ ایران،استوار ساخته بودند، از بین بردند.مفهوم آمیختگی دین و پادشاهی در شاهنامه، بازتاب این اندیشه از دوره ساسانیانست، همچنین روایات شاهنامه، همه از دیدگاه الهیات زرتشتی، باز نویسی شده است، و باید از تعمیم آن، به سراسر فرهنگ ایران، پرهیز کرد. آمیختگی دین و حکومت در شاهنامه، ربطی به فرهنگ اصیل در ایران ( فرهنگ زنخدائی ) ندارد. مسئله « جدائی حکومت از دین » در ایران، نه بدان گونه طرح مي شود که ما می پنداریم در میان ملتهای باختر زمین، طرح شده است. نه بدان گونه حل مي شود که ما می پنداریم در میان ملتهای با ختر زمین، نیمه کاره، حل شده است. اینکه روشنفکران،می پندارند که با درچ یک ماده، در قانون اساسی، مي توان این مسئله را حل کرد، باوری خام و کودکانه است.  با داشتن چند صد هزار آخوند، و نفوذ سیاسی که آنها در روان و عواطف  اجتماع دارند، چنین ماده قانونی، هیچگاه جامه عمل به خود نخواهد پوشید. فقط این ماده، در قانون اساسی، حقانیت به کاربرد زور و قهر و خشونتِ حکومتی،برای سد کردن نفوذ علمای دین، ایجاد خواهد کرد. و این زور و قهر و خشونت حکومتی، زور و قهر و خشونت جامعه اسلامی را برخواهد انگیخت. اسلام، برعکس آموزه عیسی، گوهر قهر و خشونت و زورورزی دارد و دین شمشیر است. مسئله جدائی دین از حکومت، مسئله ایست ویژه ِ جامعه هائی که ادیان نوری ( ادیان ابراهیمی ) حاکم هستند. « دین » برای آنها، معنای خاصی دارد، و این معنای ویژه « دین » است که ما آنرا به غلط، معنای « دین بطور کلی » می گیریم. همه اشتباهات ما در مورد « مسئله جدائی دین از حکومت»، از همین معنائیست که «دین» در ادیان نوری و به ویژه ادیان ابراهیمی دارند. ادیان ابراهیمی و همچنین « الهیات زرتشتی » که پس از زرتشت، از سوی موبدان، ساخته و پرداخته شد، جزو همین مقوله بشمار مي آیند. پس مسئله جدائی دین از حکومت، مسئله جدا ساختن ادیان ابراهیمی و ادیان نوری از حکومت است. مسئله، مسئله جداساختن «دین»، به معنای خاصی از « دین » است که در این ادیان متداول است. وگرنه، « دین » در فرهنگ ایران، چنین معنائی ندارد که ادیان ابراهیمی و ادیان نوری بدان مي دهند. در این ادیان، اِلاه ( یهوه + پدر آسمانی + الله )، مقتدر است، و با امری که از قدرت برمي خیزد، جهانی و انسانی، فراسوی خودش و غیر از گوهر خودش، خلق مي کند. جهان و انسان، محصول قدرت است و باید نشان ( آیه ) قدرت او باشد. به عبارت دیگر، این اِلاه، بر جهان و انسان، حکومت مي کند و قدرت مي ورزد. با این اندیشه اصلیست که این اِلاه، مي خواهد و ضروریست که بر مخلوقش، حکومت کند و قدرت بورزد، و  دین وحاکمیت این اِلاه، از هم جدا ناپذیرند. و «آزادی  انسان »در این ادیان، فقط هنگامی تاءمین مي شود که برضد وجود این الاه، یا برضد امر و حکم او، عصیان و طغیان کند. حاکمیت ملت، یا حق قانونگذاری ملت،بر پایه خردخود ملت، موقعی ممکن هست، که یا منکر وجود چنین اِلاهی بشوند، یا اوامر و احکام اورا، در گستره های زندگی اجتماعی، تنگ و محدود سازند.  و بالاخره، بشیوه ای، اورا از قدرت ورزی در این گستره ها، معاف و بر کنار سازند. تا انسان، برای اندیشیدن در ساماندهی اجتماع، فقط بر پایه خرد خود، آزاد شود،  و بدینسان، خودش، سرچشمه حکومت و قانون گردد. تا هنگامی که قانون اساسی، فقط از خرد خود انسان سرچشمه نگرفته است، آن  قانون اساسی، نه قانون است، نه اساسی است.  حاکمیت درفلسفه حکومت، دراین عبارت خلاصه مي شود که سعدی آنرا شیوا و رسا و کوتاه   بیان کرده است  که « دو پادشاه در یک اقلیم نگنجند ». در یک جامعه، نمي تواند دو حاکمیت و دو حکومت و دو شاه، و دو الله  وجود داشته باشند. هم حاکمیت ملت و هم حاکمیت الله ( یا یهوه و... ) اختراعیست خنده آور که در قانون اساسی قلابی جمهوری اسلامی شده است، ودر قانون اساسی مشروطه هم، هردو این حاکمیت در تنش باهم موجود هستند.  در جامعه، یا باید  الله، حکومت کند یا ملت. هم این و هم آن، یک کلاهبرداری و فریب و خدعه است، که البته در اسلام ، خدعه و مکر، جایز است، و این را « مصلحت و حکمت » مي نامند، که چیزی جز همان « دروغ مقدس » نیست. در چنین صورتی، در این ادیان، خود « دین »، مسئله مي شود.  الله یا یهوه یا پدر آسمانی یا اهورامزدائی که از او سلب قدرت شود، یا قدرتمند بماند، ولی نتوانش قدرتش را به کار ببندد، دیگر، اِلاه نیست، و دینش هم بی معنی است.  اینست که حل مسئله جدائی دین از حکومت، در این ملتها، درصورتی بطور منطقی  ممکن است که، منکر وجود این اِلاهان بشوند، یعنی  اَتیسم  ( ناخداگری ) غلبه کند.  ولی این راه در این اجتماعات،در تاریخ دویست ساله معاصر، با شکست روبروشد. و راه حل های  دیگر، همه راه حل های نیم بند و نوعی شعبده بازیهای منطقی و حقوقی شده است.  البته بستن راه قدرت ورزی مستقیم و رسمی  یک دین،  به هیچ روی،  بستن راه نفوذ غیر رسمی  و غیر مستقیم آن دین نیست. اگر با این معیار، این حکومتها در باختر بررسی گردند، دیده مي شود که « اصل جدائی دین از حکومت »،  در همه این کشورها، لنگ مي زند و در هیچکدام،  این مسئله تمام عیار حل نشده است. حل مسئله جدائی دین از حکومت، فقط از راهِ « تغییر تصویر خدا در اذهان » و « تغیر مفهوم دین » در اذهان ممکن مي گردد. مسئله جدائی دین از حکومت،موقعی حل مي شود که اصالت انسان و اصالت خرد انسان پذیرفته شود.

حل مسئله « جدائی دین از حکومت »، حل مسئله « رابطه بینش انسان با حکومت » است. اگر بتوانیم رابطه « بینش انسان را با حکومت » که نظم اجتماعی باشد، مشخص سازیم، رابطه دین را باحکومت، روشن مي سازیم. البته هر نظمی در اجتماع، و سقف نظامهای اجتماعی که حکومت است، باید بر بینش استوار باشد. سقف نظامهای اجتماعی در عربی، حکومت، و در با ختر   state, staat  و در ایران، «سامان» و خشتره ( یا خشترات ) نامیده مي شده است. فرهنگ ایران، استوار بر این سر اندیشه بزرگ بوده است که حکومت یا سامان، باید از بُن جانهای مردمان، پیدایش یابد و بجوشد. سامان، چیزی جعلی و ساختگی و وضعی نیست، بلکه سامان، پیدایش و زایش خرد کاربند، از بُن جانهای انسانهاست، چون  سامان یا حکومت، « ساماندهی زندگانی  همه مردمان  و همه طبیعت  با همست. این روند را «جهان آرائی» یا «آرایش گیتی» نیز مي نامیده اند.در کتاب مینوی خرد ( ترجمه تفضلی ) رد پای این اندیشه باقی مانده است، که اسناخرد یا مینوی خرد است که جهان را سامان مي دهد، یعنی منظم و مرتب مي سازد و اداره مي کند. الهیات زرتشتی، اصطلاح « مینوی » را به معنای آسمانی و ملکوتی و « خرد فراسوی گیتی » بکار برده است، و در ذهن ما این معنا، جا افتاده است. در حالیکه، مینو، تخمیست که از آن، گیتی مي روید و شاخ و برگ و بر این گیاه در فراز، مینو یا جهان برین و آسمان مي شود. این اندیشه و تصویر، برضد اندیشه دو جهان است.آسمان، گسترش زمین است.  آسمان، شاخ و برگ و میوه درختیست که در زمین کاشته شده است. آسمان،از زمین بریده نیست، بلکه خوشه ایست که بر فرازگیاه مي روید. زمین و آسمان، یک گیاه و یک گوهرند. خردکاربند ( یا گیتی خرد  gitikhrad)  یا خرد آزماینده، روئیده از خرد بنیادی یا مینوئی خرد است، که در بُن هر انسانیست. خرد مینوی یا مینو خرد، به معنای « خرد بُنی یا خرد بنیادی » است.  آن خردی که در بُن هر انسانی هست، از این خرد است  که اجتماع، سامان مي یابد.  خرد کاربند در شاهنامه، خردیست که از این خرد بنیادی ، زائیده مي شود، و اجتماع انسانی را سامان مي دهد. حکومت، روند سامان دادن همه با همست. یک چیز ثابت و ایستا و غیر متغیری بنام حکومت نیست.  بلکه حکومت، روند پویای ساماندهی است. یک جامعه زنده، همیشه از نو، خود را با خردش، سامان مي دهد. این خرد بُنی یا بنیادی، این خرد افزونی، که به معنای « خرد آفریننده » هست، چه غایتی دارد ؟ غایت این مینوی خرد، این اَسنا خرد، سامان دادن مردمان، برای بهتر زیستن باهم، برای پرورش جانهای همدیگر، برای انباز شدن جانها در شادیهاباهمست. غایت این خرد، سامان دادن مردمان، برای آنست که جانها را از هر گزندی و آزاری دور دارند. نکته بسیار مهم اینست که این، یک بینش ساخته و پیش پرداخته یا معلومات یا آموزه ای  نیست که در ژرفای انسان، چون گنجی مدفون باشد، بلکه این، « خرد » یا « اصل زاینده و آفریننده بینش ها و اندیشه ها و آموزه هاست » که در بُن همه انسانها هست، و این خرد بنیادیست که سامانده جانها، به غایت پروردن جانها، و ایمن داشتن جانها و خردها، از آزار و گزند است.

بخوبی دیده مي شود که سامان یا حکومت در فرهنگ ایران، با « سرچشمه بینشی» کار دارد که از بُن جان خودِانسانها مي تراود و مي جوشد و مي زاید. به عبارت دیگر، نظم، روند زائیدن جان یا زندگی در گیتی است. « خرد » از « جان » پیدایش مي یابد. خود اصل زندگی یا جان، مستقیما تحول به خردی می یابد که برای پاسداری جان و سامان دادن جانها مي اندیشد. خودِ جان یا زندگیست که چشم مي شود، و چشم بیننده و نگاهدارنده و پاسدار اجتماع زندگان مي گردد. جان انسان، در گسترش، چشم مي شود، خرد مي شود، دین مي شود. این سه اصطلاح در فرهنگ ایران که چشم و خرد و دین باشند، باهم اینهمانی داشته اند، و سپس به آنها معانی محتلف داده اند. بُن جان انسان، در فرهنگ ایران، تحول به چشم مي یبابد، که اصل بینش زاینده است. « دین »، هنوز نیز در کردی، به معنای « زائیدن و دیدن » است. در واقع « دین » به معنای « بینشی است که از بُن جان و زندگی انسان، بتراود. دین و خرد، بینشی هستند که بلافاصله و مستقیم، از جان خود انسان، پیدایش می یابد. امروزه در علم حقوق، در باختر، در محدوده تنگ تری، این پدیده را، « وجدان » مي خوانند. وعلم حقوق، در با ختر، دیگر از « آزادی ادیان» دم نمي زند، بلکه گامی فراتر نهاده است و « آزادی وجدان » را خواستاراست.همین وجدان را در شکل آفرینندگیش، فرهنگ ایران، « دین » مي نامید. آزادی دینی، اینست که انسان حق دارد میان یکی از ادیان موجود، یکی را انتخاب کند. چنین آزادی، بسیار تنگ است. آزادی، در انتخاب  میان آنچه موجود است، زندانی مي شود. آزادی، آزادی در امکانات است. آزادی وجدان، این معنی را دارد که هر فردی، خودش مي تواند سرچشمه زایش بینش دینی باشد. هرکسی، آزاداست، دین خودش را، خودش بیافریند. البته نقص این اصطلاح در با ختر اینست که پیوند « زندگی » و « دین » و « بینش زائیده از انسان » در آن، نمودار و چشمگیر نیست. « وجدان » در با ختر، یک دامنه فردی و خصوصی است. در حالیکه « دین » در فرهنگ ایران، که همان « وجدان » باشد، اصل سامانده اجتماعست. بینشی از هر فردی مي تراود که مي تواند اجتماع را سامان دهد. بینش انسان، جامعه ساز و حکومت ساز و قانون ساز است. در ادیان ابراهیمی ودر الهیات زرتشتی، این مفهوم « دین » دگرگون ساخته شده، و به کلی تحریف کردیده است، ودرست واژگونه ساخته شده است. « دین » که در فرهنگ ایران،  بینش جوشیده و تراویده از بنیاد زندگی  هر انسانی بوده است، معنایش را از دست داده است.  این یقین به جوشش خرد بنیادی از خود انسانها، سرکوبی و نفی شده است. « ایمان » به شخص فرستاده از الله یا پدر آسمانی یا یهوه، که حامل  بینش است، در این ادیان، دین شمرده مي شود. واین برضد یقینی است که بینش سامانده اجتماع از خود هر انسانی مي تراود. این « دین » بر ضد مفهوم « دین » در فرهنگ ایرانست. از دیدگاه فرهنگ ایران، ادیان ابراهیمی و الهیات زرتشتی، نه تنها، دین نیستند، بلکه « ضد دین و نفی دین و نیستی و انکار دین » هستند. اینست که با جنبش نوزائی در باختر، « یقین به طبیعت انسان، ویقین به آفرینندگی انسان در بینش، واراده به زندگی کردن در این گیتی، و یقین به اینکه خرد خود انسان، توانا به سامان دادن زندگی خود در گیتی است » افزود. و همین یقین بود که نام « سکولاریته و لائیسیته » گرفت، و در شعار « جدائی حکومت از دین »، عبارت بندی شد. این دینی که مردم، خواهان جدائیش از حکومت بودند، همان « ضد دین مسیحیت و ضد دین یهودیت و ضد دین اسلام و همچنین ضد دین زرتشتی ( بنا بر تعریف دین در الهیات زرتشتی ) بود. ازاین پس،  حکومت یا سامان، استوار بر دینی مي شد که در آن انسان، یقین از توانائی خردش در آفرینش بینش داشت، و با این بینش، مي توانست اجتماع را سامان دهد. پس حکومت یا سامان، باید از همه این ضد دینها که « ادعای دین حقیقی بودن » مي کنند، جدا و رها و آزاد ساخته شود. این خرد سامانده، این خرد برگزیننده، این خرد قانونگذار، این خرد مبدع و مبتکر خود انسانست که باید جانشین « علم الهی گردد که در کتابهای مقدسه این ضد دینها که ادعای مالکیت حقیقت انحصاری مي کنند » بشود، و همه امور را سامان بدهد، و  این خرد بنیادی یا مینو خرد در انسانست که خودش، دین است، و آنچه در این جامعه ها، دین نامیده مي شود، ضد دین است. در این ادیان، اِلاه، همگوهر انسان نیست، و همه آفرینندگیها، یعنی اصل و سرچشمگی، در این الاه، جمعست. اصالت و ابتکار و ابداع، ویژگی منحصر به فرد اوست. الاه، سرچشمه همه بینش هاست. و طبعا انسان، خودش نمي تواند به این بینش برسد. در فرهنگ ایران، خدا، خوشه ای از بذرها ی بینش از بذرهای جان هاست، و خدا این بذرها را مي افشاند، و هر یکی از انسانها، بذر خرد خدا و بذر جان خدا ( جانان ) هستند. در فرهنگ ایران، جان و خرد انسان، هما ن اندازه اصالت دارد که جان و خرد خدا. به عبارت دیگر، خرد هرانسانی که مستقیما ازاین جانِ جانان روئیده، همان اندازه اصل ابداع و ابتکار و نوآوری و قانونگذاری و ساماندهیست که خدا.

پس باید، بینش و اندیشه زنده و تازه ای که از اصل زاینده، یا خرد بنیادی انسانها مي زاید،  جانشین کتابهای مقدس و شریعت ها و « ایمان به آورندگان بینش از الاه » گردد.  اینست که در فرهنگ ایران، پدیده « دین »، نیازی به مفهوم « ایمان » ندارد. کار اصلی این خرد بنیادی انسانها، که چهره خود جان و زندگی انسانهاست، در این مي اندیشد که : چگونه انسانهای گوناگون، مي توانند باهم زندگی کنند، چگونه انسانهای گوناگون  مي توانند باهم، بهتر و شادترزندگی کنند، و سامان یا حکومت، پیآیند این هماندیشی و همپرسی خرد بنیادی خود انسانهاست. باهم زیستن، یا « هم + زی » شدن در اجتماع، همان همجانی یا «یک جانشدن» است. یکتا جان شدن همه جانها در اجتماع، در اثر هماندیشی و همپرسی، در عرفان، یک پدیده متافیزیکی، فراسوی دنیا شد. در حالیکه، به هم پیوستن جانها در این گیتی ودر اجتماع، «باهم سیمرغ یا خدا شدن »، در فرهنگ ایران، ربطی به فراسوی گیتی نداشت. در فرهنگ ایران، دوجهان وجود نداشت ، بلکه آرزو  برای واقعیت بخشی همزیستی یا « همجانی »، در همین گیتی بود. آنچه « وحدت وجود » فراسوی گیتی خوانده شد، همجانی و «هنرهمزیستی در همین گیتی »هست. این خرد تراویده از ژرفای جان انسانها ست که « اصل اجتماع ساز » است، نه « ایمان به این ضد دین، و نه ایمان به آن ضد دین. دین، نیاز به ایمان ندارد. دینی که استوار بر ایمانست، ضد دین است. ایمان، همیشه جانشین دروغین دین است. دین، نیاز به ایمان ندارد. دین، اصل « اصالت انسان » است. ایمان، نشان بیدینی است که ایمان، جانشین آن مي شود، جنبش « سکولاریته » یا « جنبش جداساختن حکومت از دین، استوار بر چنین اندیشه ای از « دین » یا « ضد دین »بود. این اندیشه را صدر اعظم پادشاه فرانسه، بنام میشل لوهپیتال  Michel de L´Hopital در مجلس شورای شاهی، درست پیش از جنگهای مذهبی هوگه نوتهاhugenotte در 1562میلادی بیان کرد. او گفت که : « این مهم نیست که دین حقیقی کدامست، بلکه این مهم است که چگونه ما باهم زندگی کنیم ». همین اندیشه، یکی از بزرگترین خشتها در شالوده بنائی بود که امروزه نام « سکولاریته » دارد. درست همین اندیشه بود که بنیاد فرهنگ ایران، از هزاره ها پیش بوده است، و درمنشور کورش، بازتاب یافته، و نخستین شکل قانونی و تاریخی خودرا گرفته است، و  این ساسانیان بودند که کوشیدند این ریشه فرهنگی مردمی ایران را سرکوب کنند.

واژه « جان » در اصل، «گیان» بوده است. هنوز هم کردها به جان، « گیان » مي گویند. بررسی در خود همین واژه، ما را درشناخت تصویر « جان » درفرهنگ ایران، یاری مي دهد و بسیاری از نکات گمشده را روشن و برجسته مي سازد. این واژه، مرکب از دوبخش است.1- گی،و دیگری 2- یان. یان، به معنای جای آشتی و آرامش، جای جمع و همآهنگی اضداد، یعنی آشیانه مهر است. این « یان »، پسوند  « ایران » هم هست، که در اصل، «ایریانه» بوده است، و «ایران» به معنای « خانه و میهن رام، یا جای مهرورزی رام » است.  ایران، خانه و آشیانه خدای موسیقی و شعر و رقص و شناخت، جای خدای زیبائی  و مدنیت است. در کردی به سیاستمدار، «رامیار» مي گویند که به معنای « یار رام » است، چون رام، خدای مدنیت و شهر بوده است. پیشوند واژ ه « گیان = جان » که  واژه « گی» باشد  به شکلهای گوناگون نوشته و تلفظ شده است. گی و جی و ژی و زی ، همه یک واژه اند. « زی»، همان پیشوند « زیستن » است. در ایران به شهرها، « جی » مي کفته اند. به ویژه نام شهر اصفهان، « جی » بوده است.  امروزه وقتی ما از « جان » صحبت مي کنیم، و مي گوئیم که : به جان تو یا به جان من، جان را یک پدیده فردی مي گیریم. هرفردی، جانی دارد.  ولی در فرهنگ ایران، جان هر فردی، بخشی « آمیختنی » با کل جانها ( جانان = گُش و باد ) بوده است. اینست که « جی » که جان باشد، « جان تمام یک شهر یا جامعه در همآهنگی باهم » نیز بوده است. جانها، هنگامی با هم همآهنگند که به هم آمیخته اند. این معنا در زبان ترکی، بخوبی زنده باقیمانده است. چنانکه در ترکی، « جی » به معنای « همداستانی و همزبانی  و یک جهت و متفق » است. درکردی نیز، گی ، معنای « همه » را نیز دارد. در این راستا، جان، شیره یا افشره ( جوهر ) انسانها شمرده مي شده است، چنانچه روغن یا شیر، جان حیوان شمرده مي شود.  اینست که در نائینی، جی  به معنای صمغ درخت و بوته است. از آنجا که شیره و افشره درخت و گیاه و نی، چسبنده است، نماد « مهر » است. به همین علت، « اشه » که امروزه به حقیقت و راستی و نظم... ترجمه مي شود، همان « اشیر= شیر = خشیر= اخشیر » مي باشد که شیره درون چیزها باشد، و پسوند اصطلاح « انتلشی » در فلسفه ارسطو، همین اشه و اشی است.  اشه، گوهر و جان چیزها و انسانهاست، و این جان انسان، همان مهر یا نیروی به هم چسباننده و پیوند دهنده ( نظم ) است.  به عبارت دیگر، جان = گیان ، هم بیان فردیت جان و هم بیان « همجانی و همزیستی و همآمیزی  همه با هم است. اینست که جانهای فردی در گیتی یا در شهر یا در اجتماع، مي توانند ، همجانی را در خود دریابند و همزیستی کنند. چون همه جانها در اصل، به هم آمیخته بودند و ویژگی آمیختن باهم را دارند، و پس از مرگ نیز، این گوهر به اصلش باز مي گردد ( گُش و باد ) و با همه جانها مي آمیزد.  از اینروست که می بینیم رد پای  این واژه « گی »  در واژه نامه ها باقیمانده است، چون گی به معنای سیمرغ نیز بوده است.نماد« باد»، معمولا بالهای « پرنده » است. جان، پس از مرگ، باد مي شود و پرواز مي کند.  سیمرغ، یعنی جانان، جان و گوهر و شیره هر انسانیست. در هزوارش، گوهر، تالمن است که به معنای شهباز است. خوشه، تبدیل به مرغ مي شود. سپاروک، کبوتراست و سپاری، خوشه کندم و جو است. از دُم گاو ( گُش= جانان ) در نقشهای میتراس، یک یا سه خوشه گندم مي روید، و این خوشه ها به سقف آسمان مي رسند، که جامه های میتراس باشند،و این قبا یا کب میتراس در اثر « باد » مواج است. و درست در سوی چپ آن، زاغ هست که مرغ بینش مي باشد. خوشه ای که از گُش میرنده، مي روید، باد مي شود و مي پرد.  البته روند بینش انسان هم همین راه را می پیماید، چون خوشه ( مجموعه تخمها ) اصل روشنی است. تخم مي روید و پیدایش می یابد یعنی روشن مي شود و بینش مي گردد.  سپس دیده خواهد شد که همین جان ( همین سیمرغ ) است که تبدیل به « خرد » انسانی مي شود.  پس خرد، مي تواند  با اندیشیدن، همه افراد را با هم همآهنگ بسازد و آشتی بدهد. خرد ذاتی خود انسانها که « اسنا خرد » هم نامیده مي شود، مي تواند  میان همه انسانها، ایجاد مهرو همبستگی کند و جهان را بیاراید. این ویژگی آبکی یا شیری  ( شیره و افشره ) یا مایعی بودن جان، هویت مهری و چسبندگی گوهر جان را نشان مي دهد. جان، اِسانس تن است. این ویژگی، سپس در اشعار عرفا باقی مي ماند. مثلا مولوی بلخی مي گوید :

مراست جان مسافر، چو آب و من چون جوی  

 روانه جانب دریا که شد مدار سفر

میان دریا، چایگاه سیمرغست. در میان دریای وُروکش، درخت همه تخمه روئیده است که فرازش سیمرغ نشسته است ( همه تخمه زندگان = سیمرغ = جانان ).

طرفه که چون خنب تنم بشکند        یابد این باده، قوامی دگر

یا درباره مرگ سنائی مي گوید :

صافی انگور به میخانه رفت      چونکه اجل، خوشه تن را فشرد

شد همگی جان، مثل آفتاب    جان شده را، مرده نباید شمرد

جان، شیره خوشه انگور تن است که در مرگ به میخانه مي رود که جای همه خمهای می است. به همین علت، به « زیبق یا جیوه » که میان فلزات، فلز آبکی است، هم « آبک » مي گفتند، و هم « غیان » که معرب همان « گیان » باشد. زیبق  هم همان « زی + بغ » یا « گی + بغ » است که به معنای « شیره خدا + خدای جان » و خدای شیره است. و در کردی، ژیان و ژی به  معنای زندگی است و ژیاری، به معنای شهرنشینی و تمدن است. نام دیگر زیبق، « پرنده » است که بخوبی مي توان دید که همان گی = جی ( جی، پیشوند جیوه ) است که سیمرغ باشد. چرا همه جانها باهم، شکل سیمرغ  یا پرنده داشتند، چون یک شکل دیگر از مجموعه جانها، همان « باد » بود. در بندهش، جان انسان از سر، با « باد » مي آمیزد،و طبعا « باد= دم = جان »، بُن و تخم انسانست. البته باد، اصل مهر هم هست، چنانکه در کردی، باد به معنای « پیچ » است، و عشق، به هم پیچیدن بوده است. گیاه پیچه که « اشق پیچان » نامیده مي شود،  نماد عشق بوده است، و واژه « عشق »، معرب همین « اشق » است و اشق پیچان، همان عشقه است که از همان ریشه « اشه » است. بدینسان، گستره مفهوم « جان » در فرهنگ ایران، برای ما محسوس و ملموس مي شود.

برای ما، « جان »، پدیده ای جدا از « مهر » و جدا از پدیده « همجانی و همزیستی و اجتماع » است. از اینرو، جان برای ما آن معنی را ندارد که در فرهنگ ایران، داشته است. و از اینرو، با معیار قرار دادن مفهوم خود از جان، فرهنگ ایران را نا دیدنی مي سازیم.

چگونه جان، تبدیل به « خرد» مي شود ؟

خرد = دین = چشم

این تحول گوهر خود « جان » به « خرد » است که بنیاد اندیشه سکولاریته است. اکنون به رابطه جان با خرد در فرهنگ ایران پرداخته مي شود. از شناخت این مفهومست که بخوبی دیده مي شود که آنچه غربیان در تئوریهای سکولاریته گفته اند، در این مفهوم جان و خرد، و در رابطه آندو به هم موجود هست. در گزیده های زاد اسپرم بخش 30 پاره 23، رد پای این اندیشه، که رابطه جان را با خرد  معلوم مي سازد، باقیمانده است. در این پاره می بینیم که این جانست که  نخست به چشم، تحول می یابد و سپس در مغز، اصل اندامهای حسی ( حواس پنجگانه ) مي گردد. در گزیده های زاد اسپرم مي آید که « جان، نخست، تخم که آتش تخمه است، در جای رود، با تافتن... نخست، چشمان نگاشته شود، و روشنی آتش آن، خود به وسیله چشمان، پدید آورده شود. پس به سبب آفرینش کامل سر، در اوج مغز جای گیرد ». در جای دیگر از گزیده های زاد اسپرم مي آید که « چه ازآن که در مغز سراست، حواس منشعب شوند که بینائی و شنوائی و بویائی و چشائی و بساوائی هستند ». جان که در آغاز، تخم هست، در « جای » مي رود. این تخم جان، همان « گی » یا سیمرغ است. هنگامی در زهدان، قرار گرفت، نخستین چیزی که در تحول تخم سیمرغ، یا نطفه، پدیدار مي شود، چشم و سپس اصل حواس در مغز سر است. پس، از جان، در آغاز همه اندامهای شناختی پیدایش می یابند. جان، پیش از همه تبدیل به چشم مي شود. امروزه برای ما، چشم و خرد و دین، سه چیز جدا از همند. ولی در فرهنگ ایران، این سه، باهم یکی بودند. خرد و دین، همان چشم بود.  دین در فرهنگ ایران،  شریعت یا آموزه یا احکام و تعالیم رسول الله  یا فرستاده یهوه نبود، بلکه « دین »، « چشم بیننده » خود انسان بود. هنوز هم در کردی، « دین » به معنای 1- دیدن و 2- زائیدن هست.  دین، بینشی است که از خود انسان بزاید. واژه « دیه » در کردی به معنای « چشم » است. « دی » هم دید چشم است و هم به معنای « تامل و دقت » است و هم به معنای « دیو » است  که همان زنخدا سیمرغ بوده است که سپس زشت ساخته شده است. در فارسی، همان « دَی » است که یک معنایش « شب افروز » است که « ماه » باشد و ماه بنابر جهان بینی ایرانی، چشم آسمانست. در بُندهشن ( بخش چهارم )، بُن انسان، دارای پنج بخش است و یک بخش آن، آینه نامیده مي شود، که معربش همان « عین » مي باشد. موبدان، واژه « آینه » را در بندهشن، جانشین واژه « دین » ساخته اند که رد پایش در یسناها باقی مانده است.  این کار را بدان علت کرده اند که واژه « دین »، مستقیما معنای « مادینگی و زایندگی » هم داشته است. آنها مي خواستند، روند بینش را از روند زایش و رویش، دور سازند، تا روشنی، اصل بینش باشد نه تاریکی زهدان و زمین.  بخوبی دیده مي شود که دین یا آینه، همان چشم است. واین « چشم » همان « خرد » است. در شاهنامه مي آید که :

خرد، چشم جانست، چون بنگری    

 تو بی چشم جان،« این جهان» نسپری

معمولا، بجای این جهان، آن جهان مي گذارند. ولی « این جهان » صحیح است، چون کسی آن جهان را نمي سپرد، و چشم جان، برای نگهداری جان در این جهانست. خرد، نگهبان جان، و مرهون و سپاسگذار جانست. اینکه خرد، چشم جان یا « نیروی بینندگی زندگی » است، نگهبان و پرستار زندگی در گیتی است، رد پایش در متون پهلوی، بسیار است. در فرشگرد ( در گزیده های زاد اسپرم ) مردمان، در اندیشه، همدیگر را می بینند، ودر اندیشیدن، همدیگر را مي پرسند. در بهرام یشت و در دین یشت، دیده مي شود که « دین »، چشمي ست که در تاریکی و از دور، کوچکترین چیزها و جنبش هارا می بیند. دین و خرد، هردو، چشم بیننده هستند که از ژرفای جان انسان، زائیده مي شوند. دین ویا خرد، و به هیچ روی، صندوق معلومات، یا مجموعه احکام و نواهی و تعلیمات، یا کتاب یا آموزه  یا شریعتی نیست که کسی از سوی خدا بیاورد، و دیگران به آن شهادت بدهند و یاد بگیرند و حفظ کنند. دین، مسئله زایانیدن نیروی بینائی ازوجود خود، در آزمایشهای زندگیست. خرد هم حفظ کردن آموزه یک متفکر از غرب مانند مارکس یا هگل یا ویلیام جیمز نیست. خرد و دین نیروی بینشی است که از درون تجربیات خود، پیدایش می یابد. چنانکه رستم پس از پیمودن هفت خوان خطر و ماجرا، چشم خورشید گونه پیدا مي کند. از هلال ماه در تاریکی، خورشید زاده مي شود. چشمان انسان، هلال ماهی هستند که خورشید را مي زایند. یکی از تحریرهای خرد دراوستا ( رایشلت ) « خَرَه تاو » است  و نام خورشید در کردی « خوره تاو » است. خرد، همان خورشید یا چشم جهانست. همه چشمان انسانها در آسمان به هم می پیوندند و باهم خورشیذ مي شوند.

بالاخره از این بررسیهای کوتاه، دیده شد که از جان انسان، که تخم خود سیمرغ یا خود خداست، خرد و یا دین  مي روید یا مي زاید. با این چشم است که انسان باید زندگی را در گیتی  نگاهبانی کند و بپرورد. با این چشم است که باید زندگی را در « همزیستی، در اجتماع » سامان بدهد.

« جدائی حکومت از دین » در باختر، عبارت بندی منفی یک جنبش دراز مدت است که بدون عبارت بندی مثبتش، چشمگیر نمي شود. جدائي حکومت از دین، جدائی حکومت از بینشی است که در شرع اسلام، در آموزه عیسی یا موسی، جامعه ها را سامان و نظم مي دهد. مسئله، تنها جدا کردن  حکومت از ادیان ( بدان معنی که در ادیان نوری و ابراهیمی متداولست ) نیست، بلکه بنیاد گذاردن حکومت بر بینشی است که مستقیما از خرد یا چشمی  که از ژرفای جان و زندگی خود انسانها، جوشیده است. مسئله، تغییر دادن معنا و گوهر دین است.  این را در باختر امروزه در آثار حقوقی، «وجدان آزاد» مي گویند. از این رو در قوانین اساسی باختر، مي کوشند، بجای « آزادی دین »، « آزادی وجدان » بگذارند. وجدان آزاد و آفریننده  انسان که از ژرفای زندگیش برآمده باشد، « دین حقیقی » است و همه این ادیان، ضد دین هستند. آکاهبود همه انسانها در تصرف این « بینش دروغین، این ضد دین » هست و در زیر این لایه آگاهبود دروغین، این دین ظاهری، همان وجدان آزاد انسانیست که ایرانی آنرا « اسنا خرد، یا ارکه » مي نامید. همه ادیان ابراهیمی، راه پیدایش چنین بینشی را از خود جان انسان، بسته اند.  ما به بینشی که از «وجدان آزاد» یا « اسنا خرد » انسان، پیدایش یابد نیاز داریم  تا همزیستی همه جانها را سامان بدهیم، تا مسائل کنونی اجتماعی و ملی و بشری را حل کنیم. مسئله جدائی حکومت از دین، مسئله جدائی حکومت از « ضد دین ها » است که امروزه همه جا حاکمند. مسئله بنیاد نهادن حکومت بر شالوده وجدان آزاد یا « اسنا خرد »  است که از سرچشمه جان و زندگی واقعی همه انسانها بجوشد و این اصل فرهنگ ایران بوده است و هست.

منوچهر جمالی